نشاط کوهستان

انواع کوه

کوه ها نواحی از سطح زمین هستند که از زمین های مجاور خود مرتفع ترند.کوه ها طی زمان های قدیم تشکیل شده، تکامل یافته و همزمان با آن تحت تاثیر فرسایش نیز قرار داشته اند. کوه ها در مقیاس وسیعی متنوع اند و از نظر جنس، ساختمان ، سن و سایر مشخصات نیز با یکدیگر تفاوت دارند.

مقدمه

با آنکه حتی دو کوه هم نمی توان یافت که کاملا شبیه به یکدیگر باشند معذالک می توان کوه ها را بر اساس بارزترین ویژگی آنها تقسیم بندی کرد. یکی از مبنا های تقسیم بندی کوه ها می تواند مکانیزم تشکیل آنها باشد که بر این اساس می توان کوه ها را به چهار نوع اصلی تقسیم نمود که شامل کوه های چین خورده یا پرچیده ، کوه های آتشفشانی ، کوه های قطعه ای-گسلی و کوه های بالا خمیده       می باشد.سلسله کوه هایی که معمولا یک نوع بوده و درکنار یکدیگر قرار گرفته اند، سیستم کوه ها را به وجود می آورند. علاوه بر انواع اصلی ذکر شده، بعضی نواحی بدون آنکه تغییر شکل قابل ملاحظه ای در پوسته زمین بوجود آورند، دارای عوارض کوهستانی می باشند. برای مثال فلات ها (نواحی مرتفعی که اساسا افقی هستند) ممکن است به صورت زمین های ناهمواری درآیند.

کوه های ناشی از چین خوردگی

کوه های موسوم به کوه های چین خورده یا کوه های پیچیده از بزرگترین و پیچیده ترین کوه ها به شمار می روند. شکل عمومی آنها به صورت قوس هایی است که چند صد کیلومتر عرض و هزاران کیلومتر طول دارند. کلمه چین که همراه نام آنها ذکر می شود به خوبی می تواند طبیعت این دسته کوه ها را بنمایاند. بدین معنی که چین خوردگی سنگها که غالبا بسیار درهم و پیچیده است، این کوه ها را به وجود آورده است. از جمله ویژگی های دیگر این کوه ها ضخامت فوق العاده زیاد طبقات چین خورده رسوبی را می توان نام برد بطوریکه در بعضی موارد ضخامت آنها به 15000 متر و بیشتر نیز   می رسد. در این کوه ها هرچند، چین خوردگی بسیار واضح و آشکار است، ولی فعلیت های دیگری نظیر گسل خوردگی، دگرگونی و فعالیت های آذرین نیز ممکن است به درجات گوناگونی در آنها مشاهده شود. اکثر کمربندهای اصلی کوه ها مانند کوه آلپ، اورال، هیمالیا و آپالاش از این نوع هستند. به علت اینکه کوه های چین خورده قسمت اعظم و اصلی کوه های جهان را تشکیل می دهند، عمدتا مکانیزم و فرآیند تشکیل کوه ها را با این روش توضیح  می دهند.

کوه های آتشفشانی

ازتجمع مواد آتشفشانی در سطح زمین ، کوه های آتشفشانی حاصل می شود. در اکثر کوه های ناشی از چین خوردگی نیز می توان آثار فعالیت های آتشفشانی متعددی را مشاهده کرد، مثلا در کوه های آند طبقات ضخیمی از سنگهای آتشفشانی وجود دارد، اما مقصود از کوه های ناشی از فعالیت های آتشفشانی، آنهایی است که منحصرا توسط آتشفشانها به وجود آمده اند. قسمت اعظم کوه های ناشی از آتشفشان در زیر دریاها قرار دارند که در بعضی موارد ( مثل کوه هاوایی) قله کوه از آب بیرون آمده است، ولی در اکثر حالات تمامی رشته کوه ها در زیر آب واقع شده است.

نوع بخصوصی از کوه های آتشفشانی به نام قوس های جزیره ای خوانده می شود. تحت این نام رشته کوه های متشکل از آندزیت وبازلت جای می گیرند که طولشان گاهی به 2000 کیلومتر و بیشتر نیز می رسد و جزایری را تشکیل می دهند. کوه های آتشفشانی در خشکی نادر است. مثلا در ایلات متحده آمریکا ، تنها کوه های کاسکاد از این نوع اند. این رشته کوه ها از آتشفشانهای متعددی تشکیل شده که جنس گدازه آنها آندزیت است و در طول بیش از 900 کیلومتر گسترش دارند. نوع فعالیت های آتشفشانی باعث به وجود آمدن انواع مختلفی از کوه های آتشفشانی می شود که عبارتند از :

آتشفشانهای سپری :

آتشفشانهای سپری حاصل فعالیت های آتشفشانهای ساکت و آرام می باشد. به صورتی که مواد مذاب و گدازه از دهانه آتشفشان خارج شده و در سطح زمین پخش می شود. مخروط حاصل از این نوع آتشفشانها کم ارتفاع می باشد. شیب آنها نیز کم بوده و به ندرت از 10 درجه بیشتر خواهد بود. ترکیب این نوع آتشفشانها بازالتی می باشد.

آتشفشانهای ولکانو:

این نوع آتشفشانها ترکیب ریولیتی یا آندریتی داشته و از نوع انفجاری می باشند در این آتشفشانها ارتفاع مخروط حاصله به دلیل بالا بودن گرانروی گدازه ها و همچنین انفجاری بودن آنها زیاد بوده و شیب آنها نیز تند می باشد. این نوع آتشفشانها از مواد پروکلاستیکی ساخته می شوند. دهانه آتشفشانها به دلیل بالا بودن میزان چسبندگی مواد ، مسدود شده و با بالارفتن فشار منفجر شده و مواد پروکلاستیکی آزاد می شوند.

آتشفشانهای مرکب :

این نوع آتشفشانها معمولا داری شیب تند و حدود 20 الی 30 درجه بوده و با خروج متناوب گدازه های روان و مواد پروکلاستیک ساخته می شوند. ترکیب این نوع آتشفشانها ریولیتی-آندریتی بوده و به خاطر چسبندگی مواد در حین حرکت آرام خود در دامنه ها منجمد می گردد و باعث مسدود شدن دهانه آتشفشان می گردد. وقتی در حین فعالیت مجدد فشار به حد کافی می رسد، دهانه آتشفشان منفجر شده و مواد پروکلاستیکی را به بیرون پرتاب می کند و در فعالیت بعدی مجددا مواد سیال مواد آذر آواری قبلی را می پوشانند.

کوه های قطعه ای- گسلی :

در بسیاری ازنقاط زمین، کوه هایی مجزایی که مرتفع تر از زمین های اطرافشان هستند، دیده می شود. مطالعات نشان می دهد که در چنین مواردی، این قسمت های مرتفع، به وسیله گسله های عادی-که لغزش عادی آنها زیاد است از نواحی مجاور بالاتر قرار گرفته اند. این قبیل کوه ها در حقیقت قسمت هایی از پوسته اند که در نتیجه نیروهایی که از پایین به آنها اثر کرده، به سمت بالا حرکت کرده و کوه های گسلی را به وجود آورده اند. در بعضی موارد، نشانه هایی دردست است که محل کوه های گسلی، قبلا کوه های ناشی از چین خوردگی وجود داشته، ولی قبل از پیدایش کوه های اخیر،  فرسوده شده و از بین رفته اند.

کوه های قطعه ای- گسلی هنگامی به وجود می آیند که واحد های عظیم سنگی جابه جا شوند. این واحد های سنگی اغلب با گچ شدگی طبقات در امتداد گسل های عادی باشیب زیاد هموار هستند. لازم بذکر است که گسل های عادی و نرمال در اثر نیروهای کششی به وجود می آیند. در سیستم کوه های قطعه ای- گسلی  معمولا پوسته زمین به طور عرضی به صورت صدها قطعه شکسته درآمده و سلسله کوه های تقریبا موازی را به وجود آورده است. طول متوسط هر قطعه در حدود 80 کیلومتر می باشد.

کوه های بالا خمیده :

کوه های بالا خمیده به همراه بالاخمیدگی پوسته و در بعضی مواقع به علت جابجایی عمودی در امتداد گسل های بزرگ ، زاویه به وجود می آیند. برخی از این کوه ها در پی سنگ آذرین قدیمی و دگرگونی تشکیل یافته اند، که زمانی به صورت قسمت هموار فرسایش یافته و سپس با رسوب پوشیده شده اند. وقتی که ناحیه ذکر شده به سمت بالا خمیده شد، فرسایش قشر طبقات رسوبی را کنار زده و هسته ای از سنگ های آذرین و دگرگونی در یک دشت هموار و وسیع قد علم می کند.