انواع کوه
کوه ها نواحیی از سطح زمین هستند که از زمین های مجاور خود مرتفعترند. کوه ها طی زمانهای قدیم تشکیل شده ، تکامل یافته و همزمان با آن تحت تاثیر فرسایش نیز قرار داشتهاند. کوه ها در مقیاس وسیعی متنوعاند و از نظر جنس ، ساختمان ، سن و سایر مشخصات نیز با یکدیگر تفاوت دارند.
مقدمه
با آنکه حتی دو کوه هم نمیتوان یافت که کاملا شبیه به یکدیگر باشند. معذالک میتوان کوه ها را بر اساس بازرترین ویژگی آنها تقسیم بندی کرد. یکی از مبناهای تقسیم بندی کوه ها میتواند مکانیزم تشکیل آنها باشد که بر این اساس میتوان کوه ها را به چهار نوع اصلی تقسیم نمود، که شامل کوه های چین خورده یا پرچیده ، کوه های آتشفشانی ، کوه های قطعهای-گسلی و کوه های بالا خمیده میباشد. سلسله کوههایی که معمولا یک نوع بوده و در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند، سیستم کوهها را بوجود میآورند. علاوه بر انواع اصلی ذکر شده ، بعضی نواحی بدون آنکه تغییر شکل قابل ملاحظهایی در پوسته زمین بوجود آورند، دارای عوارض کوهستانی میباشند. مانند فلات ها (نواحی مرتفعی که اساسا افقی هستند) ممکن است به صورت زمینهای ناهمواری درآیند.
کوه های ناشی از چین خوردگی
کوه های موسوم به کوه های چین خورده (folded mountains) یا کوه های پیچیده (complex mountains) از بزرگترین و پیچیده ترین کوه ها به شمار میرو ند. شکل عمومی آنها بصورت قوس هایی است که چندین صد کیلومتر عرض و هزاران کیلومتر طول دارند. کلمه چین که همراه نام آنها ذکر میشود، بخوبی میتواند طبیعت این دسته کوهها را بنمایاند. بدین معنی که چین خوردگی سنگ ها که غالبا بسیار در هم و پیچیده است، این کوهها را بوجود آورده است. از جمله ویژگی هایی دیگر این کوه ها ضخامت فوقالعاده زیاد طبقات چین خورده رسوبی را میتوان نام برد بطوری که در بعضی موارد ، ضخامت آنها به 15000 متر و بیشتر نیز میرسد. در این کوها هر چند ، چین خوردگی بسیار واضح و آشکار است، ولی فعالیتهای دیگری نظیر گسل خوردگی ، دگرگونی و فعالیت های آذرین نیز ممکن است به درجات گوناگونی در آنها مشاهده شود. اکثر کمربندهای اصلی کوه ها مانند کوه آلپ ، اورال ، هیمالیا و آپالاش از این نوع هستند. به علت اینکه کوه های چین خورده قسمت اعظم و اصلی کوههای جهان را تشکیل میدهند، عمدتا مکانیزم و فرآیند تشکیل کوه ها را با این روش توضیح میدهند.
کوه های آتشفشانی
از تجمع مواد آتشفشانی در سطح زمین ، کوه های آتشفشانی حاصل میشوند. در اکثر کوه های ناشی از چین خوردگی نیز میتوان آثار فعالیت های آتشفشانی متعددی را مشاهده کرد، مثلا در کوه های آند طبقات ضخیمی از سنگ های آتشفشانی وجود دارد، اما مقصود از کوههای ناشی از فعالیت های آتشفشانی ، آنهایی است که منحصرا توسط آتشفشان ها بوجود آمدهاند. قسمت اعظم کوه های ناشی از آتشفشان در زیر دریاها قرار دارند که در بعضی موارد (مثل کوه های هاوایی) قله کوه از آب بیرون آمده است، ولی در اکثر حالات، تمامی رشته کوه ها در زیر آب واقع شده است.نوع بخصوصی از کوه ها آتشفشانی به نام قوس های جزیرهای خوانده میشود. تحت این نام رشته کوه هایی متشکل از آندزیت و بازلت جای میگیرند که طولشان گاهی به 2000 کیلومتر و بیشتر نیز میرسد و جزایری را تشکیل میدهند. کوه های آتشفشانی در خشکی نادر است. مثلا در ایالات متحده آمریکا ، تنها کوه های کاسکاد Cascade از این نوعاند. این رشته کوه ها از آتشفشان های متعددی تشکیل شده که جنس گدازه آنها آندزیت است و در طول بیش از 900 کیلومتر گسترش دارند. نوع فعالیتهای آتشفشانی باعث بوجود آمدن انواع مختلفی از کوههای آتشفشانی میشود که عبارتند از :
آتشفشان های سپری :
آتشفشان های سپری حاصل فعالیت های آتشفشان های ساکت و آرام میباشد. به صورتی که مواد مذاب و گدازه از دهانه آتشفشان خارج شده و در سطح زمین پخش میشود. مخروط حاصل از این نوع آتشفشان ها کم ارتفاع میباشد. شیب آنها نیز کم بوده و بندرت از 10 درجه بیشتر خواهد بود. ترکیب این نوع آتشفشان ها بازالتی میباشد.
آتشفشان های ولکانو
این نوع آتشفشان ها ترکیب ریولیتی یا آندریتی داشته و از نوع انفجاری میباشند. در این آتشفشانها ارتفاع مخروط حاصله به دلیل بالا بودن گرانروی گدازهها و همچنین انفجاری بودن آنها زیاد بوده و شیب آنها نیز تند میباشد. این نوع آتشفشان ها از مواد پروکلاستیکی ساخته میشوند. دهانه آتشفشان ها بدلیل بالا بودن میزان چسبندگی مواد ، مسدود شده و با بالا رفتن فشار منفجر شده و مواد پروکلاستیکی آزاد میشوند.
آتشفشان های مرکب
این نوع اتشفشان ها معمولا دارای شیب تند و حدود 20 الی 30 درجه بوده و با خروج متناوب گدازههای روان و مواد پروکلاستیک ساخته میشوند. ترکیب این نوع آتشفشانها ریولیتی-آندریتی بوده و بخاطر چسبندگی مواد در حین حرکت آرام خود در دامنه ها منجمد میگردد و باعث مسدود شدن دهانه آتشفشان میگردد. وقتی در حین فعالیت مجدد فشار به حد کافی میرسد، دهانه آتشفشان منفجر شده و مواد پروکلاستیکی را به بیرون پرتاب میکند و در فعالیت بعدی مجددا مواد سیال مواد آذر آواری قبلی را میپوشانند.
کوه های قطعهای - گسلی
در بسیاری از نقاط زمین ، کوههای مجزایی که مرتفع تر از زمینهای اطرافشان هستند، دیده میشود. مطالعات نشان میدهد که در چنین مواردی ، این قسمتهای مرتفع ، بوسیله گسلههای عادی -که لغزش عادی آنها زیاد است از نواحی مجاور بالاتر قرار گرفتهاند. این قبیل کوهها در حقیقت قسمتهایی از پوستهاند که در نتیجه نیروهایی که از پایین به آنها اثر کرده ، به سمت بالا حرکت کرده و کوههای گسلی را به وجود آوردهاند.در بعضی موارد ، نشانههایی در دست است که در محل کوههای گسلی ، قبلا کوههای ناشی از چین خوردگی وجود داشته ، ولی قبل از پیدایش کوههای اخیر ، فرسوده ، شده و از بین رفتهاند.
کوههای قطعهای - گسلی (fault-block mountains) هنگامی بوجود میآیند که واحدهای عظیم سنگی جابجا شوند. این واحدهای سنگی اغلب با گچ شدگی طبقات در امتداد گسل های عادی با شیب زیاد همواه هستند. لازم به ذکر است که گسلهای عادی و نرمال در اثر نیروهای کششی بوجود میآیند. در سیستم کوههای قطعهای - گسلی معمولا پوسته زمین بطور عرضی به صورت صدها قطعه شکسته در آمده و سلسله کوه های تقریبا موازی را بوجود آورده است. طول متوسط هر قطعه در حدود 80 کیلومتر میباشد.
مدیر وبسایت : پرویز ستوده شایق